به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی چهارفصل به نقل از «صبح زاگرس»؛ در عصری که مرز میان واقعیت و ساختار در دنیای رسانه‌ها روزبه‌روز کمرنگ‌تر می‌شود، «اخبار جعلی» به سلاحی مؤثر و پیچیده در جهت‌دهی به افکار عمومی و شکل‌دادن به روایت‌های اجتماعی تبدیل شده است. این پدیده، به‌ویژه در بزنگاه‌های حساس و بحران‌های داخلی، می‌تواند همچون آتشی زیر خاکستر، زمینه‌ساز التهاب‌های گسترده، بی‌اعتمادی ساختاری و حتی تغییر در پویایی‌های اجتماعی شود.

ناآرامی‌های دی‌ماه ۱۴۰۴ در ایران، یکی از نمونه‌های آشکار این تأثیر بود؛ آنجا که امواجی از اطلاعات نادرست، ناآگاهانه یا عمدی، در بستر شبکه‌های اجتماعی به جریان افتاد و بر ابعاد گوناگون رویدادها سایه انداخت.

اما سئوال کلیدی اینجاست که اخبار جعلی دقیقاً چگونه عمل می‌کند؟ چه سازوکارهایی به انتشار سریع و ویروس‌وار آن دامن می‌زند؟ و چه راه‌حل‌هایی برای مصونیت جامعه در برابر این هجمه سازمان‌یافته وجود دارد؟

برای واکاوی این موضوع، خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «صبح زاگرس» در گفتگویی تفصیلی با دکتر احمد کارخانه، پژوهشگر و کارشناس مسائل رسانه به ریشه‌یابی مفهوم اخبار جعلی، بررسی نمونه‌های عینی در ایران و جهان، تحلیل نقش پلتفرم‌های دیجیتال و فناوری‌های نوین، و درنهایت، ارائه راهکارهای عملی برای مقابله با این پدیده پرداخت.

خبرنگار صبح زاگرس: دکتر کارخانه، با تشکر از حضور شما، در ابتدا، تعریف شما از «اخبار جعلی» در فضای کنونی رسانه‌ای چیست؟

دکتر احمد کارخانه گفت: اخبار جعلی یا فیک‌نیوز، به اطلاعاتی اطلاق می‌شود که عمداً و با نیت گمراه کردن افکار عمومی تولید و منتشر می‌شوند. هدف اصلی این اخبار، ایجاد باورهای نادرست یا تردید در حقایق است.

خبرنگار صبح زاگرس: آیا آمار قابل‌اعتمادی درباره گستردگی اخبار جعلی در شبکه‌های اجتماعی وجود دارد؟

پژوهشگر و کارشناس مسائل رسانه: بله، بر اساس تحقیقات بین‌المللی، مانند مطالعه‌ای که ساینس مانیتور منتشر کرد، بیش از ۷۰ درصد محتوای شبکه‌های اجتماعی، جعلی یا مشکوک است. از سوی دیگر، نظرسنجی مرکز «ایسپا» در ایران نشان می‌دهد حدود ۴۷ درصد کاربران ایرانی، شبکه‌های اجتماعی را منبع اصلی دریافت خبر می‌دانند. ترکیب این دو آمار، عمق چالش را نشان می‌دهد.

خبرنگار صبح زاگرس: اخبار جعلی چگونه می‌توانند بر فضای اجتماعی تأثیر بگذارند؟

پژوهشگر و کارشناس مسائل رسانه: این اخبار معمولاً با هیجان و جنجال همراه‌اند و الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی، محتوای احساسی را سریع‌تر گسترش می‌دهند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد اخبار جعلی تا ۱۰ برابر سریع‌تر از اخبار واقعی منتشر می‌شوند. این روند می‌تواند به تشدید تنش‌ها، تحریک احساسات و حتی افزایش بی‌اعتمادی عمومی منجر شود.

خبرنگار صبح زاگرس: نمونه‌های مشخصی از اخبار جعلی در التهابات دی‌ماه ۱۴۰۴ دارید؟

کارخانه گفت: بله، مثلاً خبر کشته شدن فردی به نام «ساغر اعتمادی» که ادعا شد دانشجوی دانشگاه شریف است، توسط رسانه‌های معاند منتشر شد، اما قوه قضاییه آن را تکذیب کرد. نمونه دیگر، ادعای تجمع‌هایی در صادقیه و خیابان جمهوری تهران بود که پلیس تهران با انتشار اطلاعیه‌ای تأکید کرد این محتواها با استفاده از هوش مصنوعی و تصاویر قدیمی ساخته شده‌اند. حتی خبر بسته شدن جاده اهواز-اندیمشک نیز تکذیب شد.

خبرنگار صبح زاگرس: آیا اخبار جعلی فقط در ایران مطرح است یا نمونه‌های بین‌المللی هم دارد؟

پژوهشگر و کارشناس مسائل رسانه: قطعاً این پدیده جهانی است. مثلاً در سال ۲۰۲۴ در انگلستان، پس از قتل سه کودک، شایعه‌ای مبنی بر مهاجر بودن قاتل منتشر شد که به اعتراضات خشونت‌بار ضد مهاجران انجامید. پلیس بریتانیا عاملان را مرتبط با گروه‌های راست افراطی معرفی کرد. در هند نیز در سال ۲۰۲۳، انتشار یک عکس ساختگی از هتک حرمت دو زن، درگیری‌های خونین را در ایالت مانیپور شعله‌ور کرد که در نهایت به قطع کامل اینترنت در آن منطقه منجر شد.

خبرنگار صبح زاگرس: نقش پلتفرم‌هایی مانند اینستاگرام و تلگرام در ایران چگونه است؟

پژوهشگر و کارشناس مسائل رسانه: در اغتشاشات اخیر، اینستاگرام و تلگرام به عنوان کانال‌های اصلی انتشار شایعات عمل کرده‌اند. پلیس تهران هم تأکید کرده که اکثر اخبار جعلی در صفحات اینستاگرامی و کانال‌های تلگرامی منتشر می‌شوند. الگوریتم این پلتفرم‌ها نیز به محتوای احساسی و جنجالی اولویت می‌دهد که گسترش اخبار کذب را تسهیل می‌کند.

خبرنگار صبح زاگرس: ابزارهای فناورانه چه نقشی در تولید اخبار جعلی دارند؟

پژوهشگر و کارشناس مسائل رسانه: امروزه از هوش مصنوعی برای ساخت و انتشار خودکار محتواهای جعلی استفاده می‌شود. مثلاً در دی‌ماه ۱۴۰۴، تصاویر قدیمی با کمک ابزارهای هوشمند بازتولید و به عنوان اخبار روز منتشر شدند. این فناوری‌ها، هم سرعت تولید و هم باورپذیری اخبار جعلی را افزایش می‌دهند.

خبرنگار صبح زاگرس: پیامدهای اجتماعی اخبار جعلی در بلندمدت چیست؟

پژوهشگر و کارشناس مسائل رسانه: کاهش اعتماد عمومی به رسانه‌ها، افزایش بی‌اعتمادی اجتماعی و ناامن شدن فضای خبری از پیامدهای مهم است. حتی ممکن است در آینده، پذیرش اخبار واقعی نیز با تردید مواجه شود.

خبرنگار صبح زاگرس: برای مقابله با این پدیده چه راهکارهایی پیشنهاد می‌کنید؟

پژوهشگر و کارشناس مسائل رسانه: اولویت اول، آموزش سواد رسانه‌ای در سطوح دانشگاهی، مدارس و حتی برای عموم مردم است. دوم، تقویت بخش‌های راستی‌آزمایی در رسانه‌های رسمی برای تکذیب سریع اخبار نادرست. سوم، رصد مستمر شایعات توسط مراکز پژوهشی و استفاده از هوش مصنوعی برای شناسایی اخبار جعلی. همچنین، می‌توان از تجارب بین‌المللی مانند ایجاد «فکت‌چک» یا خطوط تلفنی ویژه برای شفاف‌سازی بهره برد.

خبرنگار صبح زاگرس: جمع‌بندی نهایی شما چیست؟

پژوهشگر و کارشناس مسائل رسانه: اخبار جعلی یک ابزار روانی تأثیرگذار در بحران‌هاست که می‌تواند التهابات اجتماعی را تشدید کند. مقابله با آن نیازمند عزم ملی، آموزش عمومی و استفاده از ظرفیت‌های فناوری برای شناسایی و خنثی‌سازی است. با اقدامات سازمان‌یافته می‌توان از تأثیرات منفی آن کاست و فضای رسانه‌ای سالم‌تری ایجاد کرد.

انتهای خبر/